Borsa endeksi, bir grup varlığın fiyat veya getiri performansını tek ölçüyle izler. BIST pay endeksleri de Borsa İstanbul’da işlem gören payların gruplar halinde performansını gösterir. Bir endeksin ne anlattığını anlamak için izlediği varlık grubunun fiyat veya getiri performansına bakılır.
BIST 100’ün kapsadığı paylar
BIST 100, Borsa İstanbul Pay Piyasası için temel endekstir ve Yıldız Pazar şirketleri arasından seçilen paylardan oluşur. BIST 30’daki paylar BIST 50’nin, BIST 50’dekiler de BIST 100’ün kapsamındadır.
| Endeks | Pay sayısı | Kapsam ilişkisi |
|---|---|---|
| BIST 30 | 30 | BIST 50 içinde |
| BIST 50 | 50 | BIST 100 içinde |
| BIST 100 | 100 | BIST 30 ve BIST 50 paylarını kapsar |
BIST 30’daki paylar BIST 50’nin, BIST 50’dekiler de BIST 100’ün kapsamındadır. Bir pay endeksinin kapsamı her endeks dönemi için kural setine göre yeniden değerlendirilir.
Payların endekse seçilme ölçütleri
Seçim süreci önce aday havuzunu oluşturur. Aday havuzunda, ilgili dönemde Yıldız Pazar’da yer alacağı ilan edilen ve değerleme günü itibarıyla Borsa İstanbul’da işlem gören paylar bulunur.
Pay sıralamasında fiili dolaşımdaki ortalama piyasa değeri ve günlük ortalama işlem hacmi dikkate alınır. İşlem hacmi hesabında ilgili dönemin ikincil piyasa işlemleri kullanılır; özel işlem bildirimleri hesaba katılmaz.
Endeks puanının hesaplanma zinciri
Bir payın piyasa değeri toplam pay sayısı ile pay fiyatının çarpımıdır. Fiili dolaşımdaki kısmın piyasa değeri ağırlıklandırılır; hesapta fiili dolaşım oranı ve varsa ağırlık katsayısı kullanılır.
Her pay için bulunan fiili dolaşım ağırlıklı piyasa değerleri toplanır ve bölen değerine bölünür: fiili dolaşım ağırlıklı piyasa değerleri toplamı / bölen = endeks seviyesi. Borsa İstanbul’daki günlük hareketleri ilgili piyasa haberi üzerinden de izleyebilirsiniz.
Bölenin süreklilikteki görevi
Toplam piyasa değeri sermaye artırımı gibi şirket işlemleriyle değiştiğinde, aynı değişim endeks seviyesinde piyasa hareketiymiş gibi görünmemelidir. Borsa İstanbul bu etkiyi böleni düzelterek karşılar.
Endekse yeni pay alınması veya bir payın çıkarılması da toplamı değiştirir. Bu durumda bölen düzeltmesi, pay değişikliğinin geçerli olduğu gün yapılır; düzeltmenin amacı kapsam değişikliğinin endeks çizgisinde kopukluk yaratmasını önlemektir.
Fiyat, getiri ve para birimi sürümleri
Fiyat endeksi pay fiyatlarının hareketini izler; getiri endeksinde nakit temettünün yeniden endeks paylarına yatırıldığı varsayılır. Bu nedenle iki sürüm temettü varsayımı bakımından ayrılır. Nakit temettü nedeniyle bölen düzeltmesi net temettü tutarıyla yalnız getiri endeksinde yapılır.
Fiyat ve getiri endeksleri ile TL, ABD doları ve avro cinsinden hesaplanan sürümler bulunur. Karşılaştırma yaparken serinin adındaki sürüm ve para birimi, hangi performansın ölçüldüğünü belirler; fiyat değişimi ile temettü varsayımını aynı göstergeymiş gibi okumamak gerekir.
Kapsam ve ağırlık güncellemelerini okuma
BIST 100 kapsamı Ocak-Mart, Nisan-Haziran, Temmuz-Eylül ve Ekim-Aralık dönemleri için belirlenir. Pay değişiklikleri yeni dönem başlamadan en az 10 takvim günü önce ilan edilir. Fiili dolaşım oranını SPK tanımlar; oranı MKK hesaplayıp ilan eder.
Fiili dolaşım oranı yüzde 50 veya altındaysa en az 5 puanlık, yüzde 50’nin üzerindeyse en az 10 puanlık değişim düzeltme eşiğidir. Eşik aşılırsa endeks hesabındaki oran takip eden haftanın üçüncü işlem gününde güncellenir.
Endeks sürümüne göre karar
TL cinsinden BIST 100 fiyat endeksinin kodu XU100’dür; başlangıç tarihi 1 Ocak 1986, başlangıç değeri 0,01’dir. Bu tanımlayıcı, aranan serinin fiyat sürümü ve TL cinsinden olup olmadığını ayırt etmeye yarar.
Fiyat ve getiri sürümleri temettü varsayımı bakımından ayrılır. Temettünün yeniden yatırıldığı varsayımını da karşılaştırmaya katmak istiyorsanız getiri sürümüne bakın. Para birimleri arasında kıyaslama yapıyorsanız, karşılaştırdığınız iki serinin aynı para birimi sürümünde olduğundan emin olun.